نام ونام خانوادگی:
فهیمه اکبری
تاریخ و امضاء:

دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان
دانشکده علوم انسانی،گروه روانشناسی
پایان نامه جهت دریافت درجه ی کارشناسی ارشد
با تأییدات خداوند متعال پایان نامه خانم/آقای فهیمه اکبری تحت عنوان: «تأثیر آموزش مهارتهای ارتباطی بر افزایش جرأت ورزی و استقلال دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اختلال اضطراب اجتماعیشهر همدان»
در تاریخ 28/06/1394 بانمره…………. و با امتیاز……………… مورد تأیید قرار گرفت.
هیأت داوران:
-استاد راهنما:دکترطاهره حق طلب امضا……………. تاریخ…………….
2-استاد مشاور: محمد رضا ذوقی پایدار امضا……………. تاریخ…………….
3-استاد داور: دکتر جلیل اصلانی امضا……………. تاریخ…………….
4- مدیر گروه آموزشی: دکتر جلیل اصلانیامضا……………. تاریخ…………….
5-مدیر کل تحصیلات تکمیلی: دکتر……………….امضا……………. تاریخ…………….

تقدیم به

«پدر و مادر عزیزم که توفیق خود را نتیجه راهنمایی ها، زحمات، فداکاریها و دعای خیر ایشان می دانم. باشد که قطره ای از دریای بی کران محبت هایشان را سپاس گفته باشم»

تقدیر و تشکر

سپاس پروردگار مهربان را که همواره انوار الطاف بی کرانش در سرزمین زندگی ام می تابد.
با سپاس از استاد محترم سرکار خانم دکتر طاهره حق طلب که با صبوری و مهربانی بعنوان استاد راهنما مرا در انجام این پژوهش مساعدت دادند.
تقدیر و تشکر فراوان از جناب آقای دکتر محمد رضا ذوقی پایدار که از حمایت ها و راهنمایی های ایشان بعنوان استاد مشاور برای گذراندن این مسیر بسیار بهره مند شدم و یاری گرم بودند و مرا در به سر انجام رساندن این پژوهش یاور بودند.
با تشکر از کلیه اساتیدی که در طی دوران تحصیلم خالصانه به من علم آموخته اند و درس اخلاق و امید دادند و با تشکر از مدیر گروه محترم روانشناسی جناب آقای دکتر جلیل اصلانی و کلیه عوامل اداری دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات همدان کمال تشکر را دارم.

چکیده
هدف پژوهش حاضر بررسی اثربخشی آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش جرات ورزی و استقلال دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اختلال اضطراب اجتماعی شهر همدان است که یکی از مهارت های اساسی برای زندگی سالم و توام با روابط سازنده است.جامعه آماری پژوهش دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اختلال اضطراب اجتماعی هستند که در سال تحصیلی 94-1393 در مقطع متوسطه شهر همدان مشغول به تحصیل بودند، حجم نمونه آماری 384 نفر از دانش آموزانی است که نمره بالایی در پرسشنامه هراس اجتماعی اسپین که در ابتدا به عنوان پیش آزمون گرفته شد، بدست آوردند و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل جایگزین شدند. طرح این پژوهش طرح نبمه آزمایشی پیش آزمون- پس آزمون با گروه کنترل است. به این ترتیب گروه آزمایش در معرض مداخله ی آزمایشی (کارگاه مهارت های ارتباطی) به مدت 5 جلسه 2 ساعته قرار گرفتند. سپس داده های پژوهش با استفاده از آزمون تحلیل کواریانس چند متغیره بررسی شدند.
نتیجه پژوهش نشان داد که آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش روابط اجتماعی، بازخورد سازنده در تعاملات، فهم صحیح طرف مقابل و پذیرش خود به عوان عضوی موثر در جامعه و روابط تاثیرگذار معناداری گذاشته و موجب افزایش جرات ورزی، استقلال و بهبود مهارت های ارتباطی شده است.
کلید واژه ها: مهارت های ارتباطی، جرات ورزی، استقلال، اختلال اضطراب اجتماعی
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصلاول0
کلیاتپژوهش0
1-1 مقدمه1
1-2 بیانمسئله2
1-3 اهمیتوضرورتتحقیق5
1-4 اهداف6
1-4-1 هدفکلی:6
1-4-2 اهدافجزیی:6
1-5 فرضیههایپژوهش6
1-5-1 فرضیهاصلی:6
1-5-2 فرضیههایفرعی:6
1-6 متغیرهایپژوهش6
1- 7 تعریفمفهومیوعملیاتیمتغیرها6
1-7-1 تعریفمفهومیمهارتهایارتباطی:6
1-7-2 تعریفعملیاتیمهارتهایارتباطی:7
1-7-3 مفهومجراتورزی (قاطعیت):7
1-7-4 تعریفعملیاتیجراتورزی:7
1-7-5 تعریفمفهومیاستقلال:8
1-7-6 تعریفعملیاتیاستقلال:8
1-7-7 تعریفمفهومیاختلالاضطراباجتماعی:8
1-7-8 تعریفعملیاتیاختلالاضطراباجتماعی:8
فصلدوم:9
مبانینظریوپیشینهتحقیق9
2-1 مقدمه10
2-2 مفهومارتباطات10
2-3 اجزایفرایندارتباطی12
2-4 انواعارتباطات:13
2-4-1 ارتباطاتکلامیدرمقابلارتباطاتغیرکلامی:13
2-4-2 ارتباطاتیکطرفهودوطرفه14
2-5 فهمارتباط15
2-6 انواعمهارتهایارتباطی15
2-6-1 گوشدادنموثر:15
2-6-2 کنترلعواطف:16
2-6-3 بینشنسبتبهارتباط:16
2-6-4 قاطعیتدرارتباط:16
2-7 شکلگیریارتباطموثر:17
2-8 سهشرطبرایارتباطموثر:17
2-8-1 سازگاری،کلیدارتباطاست17
2-8-2 سنجشمرزها18
2-8-3 شرطسومبرایایجادارتباط18
2-9 اصولششمادهایارتباطات:18
2-10 مفهومجراتورزی:21
2-11 درکدرستمفهومجراتورزی22
2-12 منفعلبودن،سلطهجوبودن،پرخاشگربودنویاشجاعبودنیعنیچه؟23
2-12-1 رفتارونگرشمنفعل:23
2-12-2 رفتارونگرشسلطهجویانه:23
2-12-3 رفتارونگرشپرخاشگرانه:23
2-12-4 رفتارونگرششجاعانه:24
2-13 چگونهجسوروقاطعباشیم؟24
2-14 مفهوماستقلال24
2-15 استقلالواختیار25
2-16 استقلالووابستگی25
2-17 استقلالوهویت26
2-18 سبکفرزندپروریواستقلال26
2-20 مفهوماضطراباجتماعی27
2-22 شرایطبروزاضطراباجتماعی31
2-23 خصوصیاتافرادکمرو31
2-24 کاهشودرمانهراسوکمرویی31
2-24-1 داروهایروانگردان:32
2-24-2 آموزشمهارتهایاجتماعی:33
فصلسوم38
روشپژوهش38
3-1 مقدمه39
3-2 طرحپژوهش39
3-3 جامعهآماری39
3-4 نمونهوروشنمونهگیری39
3-5 ابزارهایاندازهگیری40
3-5-1 پرسشنامههراساجتماعیاسپین:40
3-5-2 پرسشنامههوشهیجانیبار-آن41
3-6 رواییابزاراندازهگیریتحقیق43
3-7 پایاییابزاراندازهگیری43
3-8 روشهایآماریتجزیهوتحلیلاطلاعات44
3-9 مراحلاجرایپژوهش44
3-9-1 محتوایجلساتآموزشی45
3-9-1-1 جلسهاول:45
3-9-1-2 جلسهدوم:45
3-9-1-3 جلسهسوم:46
3-9-1-4 جلسهچهارم:46
3-9-1-5 جلسهپنجم:46

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فصلچهارم48
تحلیلدادهها48
1-4 تحلیلدادهها:49
2-4 توصیفدادهها:49
3-4 تحلیلاستنباطیدادهها:50
فصلپنجم55
نتیجهگیریوپیشنهادات55
5-1 مقدمه56
5-2 یافتههایتحقیق56
5-2-1 فرضیهاصلیپژوهش56
5-2-2 فرضیههایفرعی58
5-3 محدودیتهایپژوهش59
5-3-1 محدودیتهایدراختیارمحقق60
5-3-2 محدودیتهایخارجازاختیارمحقق60
5-4 پیشنهادات60
5-4-1 پیشنهادهایکاربردی60
5-4-2 پیشنهاداتپژوهشی60
فهرستمنابعفارسی:61
فهرستمنابعانگلیسی:65
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول1-3- دیاگرام طرح تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………….
جدول 2-3 نمره گذاری سوالات پرسشنامه هراس اجتماعی اسپین ……………………………………………………………………..
جدول3-3- نمره گذاری سوالات پرسشنامه هوش هیجانی بار-آن …………………………………………………………………………
جدول 4-3 زمان بندی اجرای کارگاه آموزش مهارت های ارتباطی ………………………………………………………………………
جدول 1 . 4 شاخصهای توصیفی نمرات هوش هیجانی آزمودنی ها …………………………………………………………………….
جدول 2 . 4 شاخصهای توصیفی نمرات جرأت ورزی آزمودنی ها …………………………………………………………………………
جدول 3 . 4 شاخصهای توصیفی نمرات استقلال آزمودنی ها ………………………………………………………………………………..
جدول4.4 کلموگروف اسمیرنف برای بررسی نرمال بودن داده‌ها……………………………………………………………………………..
جدول5.4 آزمون لون برای بررسی برابری واریانس‌ها ……………………………………………………………………………………………..
جدول6.4 بررسی همگنی رگرسیون ………………………………………………………………………………………………………………………….
جدول7.4 آزمون تحلیل کواریانس برای بررسی آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش جرأت ورزی و استقلال ……………….
جدول8.4 بررسی همگنی رگرسیون ………………………………………………………………………………………………………………………………
جدول9.4 آزمون تحلیل کواریانس برای بررسی آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش جرأت ورزی …………………………
جدول10.4 بررسی همگنی رگرسیون ………………………………………………………………………………………………………………………….
جدول11.4 آزمون تحلیل کواریانس برای بررسی آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش استقلال …………………………
فصل اول
کلیات پژوهش
1-1 مقدمه
چگونگی رفتار بشر از دیرباز مورد توجه دانشمندان به ویژه روانشناسان و جامعه شناسان بوده است، روانشناسان تربیتی، بالینی و شخصیت همواره بر مطالعه انگیزه و چرایی رفتار توجه داشته اند. بنابراین توجه و دقت بر وضعیت روانی دانش آموزان می تواند اجرای برنامه های آموزشی را آسان تر و مطلوب تر نماید. کودکان و نوجوانان و افراد کمتر از 18 سال قشر عمده ی جمعیت جهان را تشکیل می دهند؛ در کشورهای در حال توسعه سهم این قشر از کل جمعیت، تقریبا به پنجاه درصد می رسد، در کشور ما نیز اکثریت جمعیت را جوانان تشکیل می دهند؛ بنابراین برای شناخت درست این قشر عظیم و کوشش در راه تامین شرایط مادی و معنوی لازم برای رشد جسمانی، عاطفی و فکری آنان باید تلاش کرد، به ویژه اینکه تقریبا تمام مکتب های فکری حاکم بر روانشناسی و روانپزشکی قرن بیستم تجارب و یادگیری های کودکی را به عنوان مهمترین و تعیین کننده ترین جز شخصیت و سلامت روان1 افراد مورد تاکید قرار داده اند.بنابراین یکی از ویژگی های اساسی روانشناسی کاربردی نوین در ایران، تشخیص درست و به موقع راهنمایی های لازم جهت تربیت انسان هایی سالم، رشدیافته، اجتماعی و مسئول برای جامعه آینده است (مهریار، 1373).1
زندگی بدون ارتباط با دیگران امری بی معنی است و سلامت روانی انسان وابسته به گروه و تعامل با سایر انسان ها و در کل محیط می باشد، زیرا بسیاری از نیازهای آدمی از طریق ارتباط با دیگران ارضا میشود. داشتن روابط سالم با دیگران کلید رشد و کمال آدمی است. آنچه ما امروز هستیم و آنچه که در آینده خواهیم بود هر دو معمول ارتباط با دیگران است. ارتباط موثر رابطه ای است که در آن شخص به گونه ای عمل میکند که در آن علاوه بر این که خودش به خواسته هایش میرسد، افراد مقابل نیز احساس رضایت دارند (باستانی، 1386).
ارتباط موثر یکی از رمزهای موفقیت انسان است. هرکسی بتواند با دیگران و اشیا اطراف و حتی لحظه های زندگی خود ارتباط بهتر و موثرتری برقرار کند احساس موفقیت بیشتری خواهد داشت لذا برای برقراری ارتباط موثر لازم است مهارت های ارتباط با دیگران را نیز فراگرفت (قربانی، 1391).
مهارت برقراری ارتباط موثر یکی از مهمترین پیش بینی کننده های سلامت در روابط بین فردی است، به این منظور فنون برقراری ارتباط موثر به عنوان یکی از اصلی ترین قسمت های آموزش مهارت های زندگی باید درنظر گرفته شود (فتی، 1391).
1-2 بیان مسئله
ارتباط عالی ترین دستاورد بشر و اصلی ترین مقوله ی زندگی انسان هاست؛ ما انسان ها به عنوان موجوداتی اجتماعی که بدون برقراری ارتباط قادر به ادامه زندگی نیستیم بخش مهمی از زندگی خود را در ارتباط با دیگران و بودن با آنها میگذارنیم. یکی از جلوه های مناسبات انسانی، تعامل با یکدیگر است. این تعامل از شکل ساده ی آن تا پیچیده ترین وجه، در مناسبات انسانی بروز میکند، و بر این اساس انسان نمی تواند خود را از تعامل با دیگران دور نگه دارد. به طوری که تعامل انسانی به میزان زیادی تحت تاثیر ابزارهای نوین ارتباطی و رسانه ای قرار گرفته و شکل های جدید تری از این ارتباط را به وجود آورده است (رضا پور، 1387). دانشمندان به اهمیت آموزش در یادگیری مهارت های اجتماعی تاکید کرده اند (سارو خانی، 1386). و نیز آموزش این مهارت ها در افزایش کارآمدی و تداوم ارتباط موثر و زندگی مشترک اهمیت به سزایی دارد (تهرانی، 1384). برقراری ارتباط مهارتی است که هر کس از آن بهره ای دارد. با ارتباط داشتن با دیگران می توانید دیدگاه و اندیشه هایتان را به آنها منتقل کنید، و از نظرات و افکار دیگران نیز سود ببرید. ارتباط یکی از مهمترین زمینه های سلامت زندگی اجتماعی و منشا فرهنگ و به عنوان زمینه و مبنای حرکت و ارتقای انسانی است که اگر ویروسی شود بی شک پایه اصلی زندگی می لغزد و رضایت از آن محو میشود. در این میان ارتباط موثر با دیگران مهارتی است که انسان را در موقعیت ممتاز و بهتری قرار می دهد و دستیابی موفقیت و خوشبختی را سهل تر میسازد (امیر حسینی، 1387).
مهارت های ارتباطی2، یعنی توانایی ارتباط موثر با دیگران، طوری که منظور ما را به طرف مقابل برساند. ارتباط تنها وسیله ی انتقال اطلاعات به یکدیگر و تنها وسیله ی دریافت اطلاعات از یکدیگر است، و سبب ارتقا هیجانات، تصحیح سو تفاهمات، کنترل هیجانات منفی و رشد اعضای جامعه می شود. مفهوم ارتباطات پس از ایجاد ابزارهای الکترونی، موضوع مطالعات علمی مستقل شده است (رضاپور، 1387). در فرهنگ فارسی، ارتباط به عنوان اسم مصدر به معنای بستگی، پیوند، پیوستگی و رابطه آمده است (معین، 1376). بنابراین با توجه به تعریف ارتباط که در تفهیم، تفاهم و تسهیم درون است، افراد باید توانایی درک، انتقال و تداوم ارتباط را کسب کنند؛ و این همان مهارتی است که به دو صورت کلامی و غیر کلامی موجب ارتباط موثر و موفق میان افراد میشود. این دو ارتباط از هم قابل تفکیک نیست؛ چرا که در حین برقراری ارتباط استفاده از زبان کلامی وزبان بدن همزمان اتفاق می افتد. اگر به گفت و گوی خود با فردی دقت کنید، متوجه خواهید شد، در حین ارتباط کلامی، بخش عمده پیام ما از طریق ژست ها، حرکات بدن و نحوه ی نگاه کردن منتقل میشود (دعانی، 1376). خیلی از آدم ها در رویارویی با مشکلات زندگی ناتوان اند؛ همین عدم توانایی می تواند زمینه ساز بسیاری از مشکلات و آسیب های روان شناختی باشد. اما در مقابل عده دیگری میتوانند از مشکلات و موانع موجود عبور کنند، و از دیدگاه همه ما به افراد موفقی تبدیل شوند. روان شناسان با بررسی خصوصیات این افراد موفق به یک سری مهارت های مشابه دست یافته اند که از آن به عنوان مهارت های ارتباطی یاد میکنند و یکی از موثر ترین این مهارت ها، مهارت جرات ورزی است.
جرات ورزی3 یکی از مهمترین مهارت های زندگی است که به افزایش اعتماد به نفس خودمان و جلب احترام دیگران منجر میشود. جرات ورزی، یعنی دفاع از حقوق خود و بیان افکار و احساسات خویش که به شیوه ی مستقیم، صادقانه و مناسب انجام میشود. افراد جرات ورز برای خود و دیگران احترام قایل هستند. آنان منفعل نیستند و ضمن اینکه به خواسته ها و نیازهای دیگران احترام میگذارند، اجازه نمی دهند دیگران از آنها سو استفاده کنند؛ و به شیوه ی قاهرانه با آنان ارتباط برقرار میکنند (باستانی، 1386). برای رفتار جرات مندانه طبقه بندی های فراوانی شده است، برخی ابراز وجود در رفتار جرات مندانه را به سه گروه کلی تقسیم مینمایند: بیان جرات مندانه احساسات مثبت و منفی، رد جرات مندانه خواسته های نابجای دیگران و مقاومت در برابر آنها و درخواست جرات مندانه از دیگران (حسین زاده، 1388). در کل جرات ورزی مهارتی از مهارت های ارتباطی است که اگر در فردی وجود داشته باشد سبب ارتباط رضایت بخش با دیگران میشود.
استقلال4 یکی دیگر از ابعاد مهارت های ارتباطی است که به معنی توانایی هدایت افکار و اعمال خود و آزاد بودن از تمایلات هیجانی است (آشتیانی، 1392). وابستگی5 و استقلال ناسالم، ناشی از ترس ما از تنها ماندن و پذیرفته و تایید نشدن است. چنین ترسی در نهایت منجر به آن میشود که ما نتوانیم واقعی باشیم، و هنگامی که واقعی نیستیم نمیتوانیم چیزی که به راستی هستیم یعنی خود حقیقی مان باشیم و همچنین نمیتوانیم روابط سالمی با خود، دیگران و قدرت مطلق این جهان یعنی خداوند، برقرار کنیم.
همه ی ما برخی اوقات، در موقعیت های اجتماعی مضطرب میشویم. فوبی اجتماعی6 شکل اغراق آمیز این گونه ترس ها است (سلیگمن7، 2011). اختلال اضطراب اجتماعی؛ ترسی مشخص و پابرجا از یک یا چند موقعیت اجتماعی یا کارآمدی است که درآنها شخص در معرض مشاهده ی افراد نااشنا یا امکان زیرنظر گرفته شدن توسط آنها، قرار میگیرد و میترسد به گونه ای عمل کند که خوار کننده باشد یا دست و پای خود را گم کند (دادستان، 1389). افراد مبتلا به این اختلال از اینکه دیده شوند میترسند (سلیگمن، 2011). فرد ماهیت غیرمنطقی ترس هایش را میپذیرد و از موقعیت های اجتماعی هراس آور اجتناب میکند، یا با اضطراب یا درماندگی شدید تحمل میکند (دادستان، 1389). مثلا فرد مبتلا به ترس از هواپیما برای رفتن از این سر کشور به آن سر کشور از اتوبوس استفاده میکند (سادوک و سادوک8، 2011). بروز این اختلال هم به استعداد ذاتی و هم توانایی های ارتباطی فرد بستگی دارد. این اختلال فعالیت های روزمره را مختل میکند و موجب پریشانی میشود (هالجین9، 2012). ما در زمینه ی ذاتی و ژنتیکی افراد مستعد بروز اختلال که میتواند در آینده احتمال بروز اختلال در افراد را بیشتر کند، نمیتوانیم کاری کنیم. اما در رابطه با جنبه ی یادگیری آن، در افراد دچار اختلال اضطراب اجتماعی یا مستعد به این اختلال ضعف در مهارت های ارتباطی مشاهده میشود. و از علل این ضعف، شاید ناتوانی در جرات ورزی و استقلال آن هاست. افراد مستعد بروز اختلال اضطراب اجتماعی، احتمالا توانایی استقلال پایینی دارند و نمی توانند روی پای خود ایستاده و به خوبی از پس کارهایی که احتیاج به حضور در اجتماع دارند برآیند، و در این زمینه به شدت دچار مشکل میشوند، و علاوه بر آن شاید در زمینه ی جرات ورزی که در واقع، جرات ابراز وجود و نظر دادن و توانایی ابراز احساسات، باورها و افکار صریح و دفاع از مهارت های سازنده و برحق خود است با مشکل جدی رو به رو اند و احتمال وقوع اختلال را در خود بیشتر میکنند (آشتیانی، 1392). بدین منظور این پژوهش در پی آن است، که در جهت بهبود اوضاع این افراد و افزایش جرات ورزی و استقلال آنها اقداماتی به عمل آورد. با توجه به گفته های قبل و افت تحصیلی دانش آموزان در مدارس به خاطر همین مسئله، این سوال ایجاد میشود که: آیا آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش جرات ورزی و استقلال دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اختلال اضطراب اجتماعی تاثیر دارد؟
1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق
برقراری ارتباط اولین ضرورت یک زندگی اجتماعی است. عده ای انسان را حیوانی اجتماعی می دانند. بنابراین شاید یکی از مهمترین برتری های انسان بر سایر جانداران، تنوع و گستره وسیع ارتباطاتی است که می تواند ایجاد کند. ارتباط موثر تنها وسیله ی انتقال اطلاعات بین افراد می باشد (فتی، 1391).
قسمت اعظم زندگی انسان در اجتماعی بودن و تعامل و روابطش با دیگران معنی دار و خلاصه می شود (ساداتیان، 1391). انسان در تمام دوران تاریخ، برای برآورده ساختن نیازهای مختلف نیازمند برقراری ارتباط با دیگران بوده و از این رو زندگی اجتماعی را برگزیده است (بهنودی، 1384)؛ به گونه ای که بسیاری از نیازهای متعالی و شکوفایی استعدادها و خلاقیت هایش تنها از طریق تعامل بین فردی و ارتباطات اجتماعی ارضا می شود و به فعل درمی آید. به همین دلیل انسان همواره سعی می کند تا مهارت هایی جهت تسهیل ارتباط خود با دیگران کسب نماید و بر تکامل شخصی خود بیافزاید (بحرینی، 1376، به نقل از حیدری، 1391). به این منظور فرد باید بدون ترس از انتقاد، طرد یا ارزیابی دیگران وارد موقعیت های جمعی شود و خود را به عنوان یک انسان ارزشمند بداند (بهنودی، 1384).
امروزه علیرغم تغییرات عمیق فرهنگی و تغییر در شیوه ی زندگی، بسیاری از افراد در رویارویی با چالش ها فاقد توانایی لازم و اساسی هستند و همین امر آنها را در برخورد با مسائل و دشواری های روزمره، آسیب پذیر کرده است.
آموزش مهارت های ارتباطی برای سازگار کردن بهتر و موثرتر افراد و به منظور آماده سازی برای غلبه بر تنش ها و مشکلات و نیز تاثیر آن بر بهبود زندگی فردی و اجتماعی مورد تاکید متخصصان امر قرار گرفته است (باباپور، 1387).
داشتن ارتباطی درست به ما کمک میکند انعطاف پذیر باشیم و در هنگام برقراری ارتباط مرزها را بسنجیم تا بتوانیم سازگاری ایجاد کنیم و ارتباطمان را با دارندگان انواع شیوه های ارتباطی متفاوت بهبود بخشیم. بنابراین نیاز است که بیشتر از نقاط قوت و ضعف سبک ارتباطی خودمان آگاه شویم و دریابیم که چرا گاهی با بعضی از افراد به خوبی ارتباط برقرار میکنیم و با بعضی نه، داشتن این اطلاعات در تمامی عرصه های زندگی بسیار مهم است (لوسیر10، ترجمه ی مختاری، 1389).
1-4 اهداف
1-4-1 هدف کلی:
شناسایی تاثیر آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش جرات ورزی و استقلال دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اختلال اضطراب اجتماعی
1-4-2 اهداف جزیی:
* تعیین شناسایی آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش جرات ورزی دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اضطراب اجتماعی
* تعیین شناسایی آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش استقلال دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اضطراب اجتماعی
1-5 فرضیه های پژوهش
در این تحقیق فرضیه های زیر مورد آزمون قرار خواهد گرفت.
1-5-1 فرضیه اصلی:
آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش جرات ورزی و استقلال دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اختلال اضطراب اجتماعی تاثیر دارد.
1-5-2 فرضیه های فرعی:
*آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش جرات ورزی دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اضطراب اجتماعی تاثیر دارد.
* آموزش مهارت های ارتباطی بر افزایش استقلال دانش آموزان دختر دبیرستانی مستعد اضطراب اجتماعی تاثیر دارد.
1-6 متغیرهای پژوهش
*متغیر مستقل: مهارت های ارتباطی
*متغیر های وابسته: جرات ورزی و استقلال
*متغیر کنترل: جنسیت دانش آموزان
1- 7 تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرها
1-7-1 تعریف مفهومی مهارت های ارتباطی:
مهارت های ارتباطی مجموعه ای از رفتارهاست که کیفیت ارتباط شخص با شخص دیگر را مشخص میکند. اشخاصی که فاقد این مهارت ها باشند علیرغم علاقه و تمایل در ارتباط با دیگران به سبب ناتوانی در شناخت افکار واحساسات دیگران و همچنین ناتوانی در شناخت و بیان افکار و احساسات خود، روابطشان را مخدوش میسازند.
ارتباط موثر رابطه ای است کلامی و غیرکلامی بین دو یا چندنفر که در طی آن، افراد می توانند عقاید،خواسته ها، نیازها و هیجانات خود را بیان نموده و به نوعی احساس رضایت دست یابند (قربانی، 1384).
1-7-2 تعریف عملیاتی مهارت های ارتباطی:
مهارت های ارتباطی شامل مجموعه ای از فعالیت ها و رفتارهایی است که در طی 5 جلسه برای گروه آموزش برگزار می شود. این آموزش بر اساس اطلاعات و جزوه های کارگاه مهارت های ارتباطی مرکز آموزشی مشاوره ای و درمانی آیین مهر، و همچنین کتابچه های آموزش مهارت های زندگی (برقراری ارتباط موثر) نوشته ی دکتر فرشته موتابی و دکتر لادن فتی آموزش داده شد.
1-7-3 مفهوم جرات ورزی (قاطعیت):
مهارت قاطعیت را تواناییآغاز، ادامه و پایان مکالمه، توانایی ” نه ” گفتن، قدرت طرح سوال یا خواسته ی خود به روشی مناسب و توانایی ابراز احساسات مثبت و منفی به گونه ای که فرد پس از آن مضطرب نشده و یا احساس گناه نکند، تعریف نموده است (لازاروس11، 1974).
مهارت ابراز وجود را شامل: گرفتن حق خود و ابراز افکار، احساسات و اعتقادات خویش به نحوی مناسب، مستقیم و صادقانه به گونه ای که حقوق دیگران پایمال نشود، می داند.
قاطعیت روشی از برقراری ارتباط است که به افراد اجازه می دهد خود را به طور مستقیم، صادقانه و مناسب ابراز کنند، به نحوی که حقوق افراد دیگر زیرپا گذاشته نشود. (لانگ و جاکوبسکی12، 1976).
1-7-4 تعریف عملیاتی جرات ورزی:
جرات ورزی به عنوان یکی از مولفه های هوش هیجانی توسط آزمون 90 سوالی هوش هیجانی بار-آن جهت اندازه گیری میزان قاطعیت فرد مورد استفاده قرار گرفته است.
1-7-5 تعریف مفهومی استقلال:
استقلال تحت عنوان یکی از مهمترین مهارت فردی هنگامی رخ می دهد که فرد، آزادی انجام عملی را دارد که از قدرت و مجوز انجام آن عمل برخوردار بوده و جامعه اجازه انجام آن عمل را به وی داده باشد. این اختیار مستلزم آن است که دیگران در انتخاب هایی اعمال نفوذ نکنند که فرد در این زمینه انجام میدهد. همینطور افراد باید از (توانایی) و (منابع) لازم برای انجام کار مورد نظرشان برخوردار باشند. کسانی که استقلال ا به طور همه جانبه مدنظر دارند، این آزادی را دارند که از طیف متعدد اهداف در زندگی خود دست به انتخاب بزنند (وینچ13، ترجمه ی امیری، 1389).
1-7-6 تعریف عملیاتی استقلال:
استقلال به عنوان یکی از مولفه های هوش هیجانی توسط پرسشنامه ی 90 سوالی هوش هیجانی بار-آن بررسی و مورد استفاده قرار گرفته است.
1-7-7 تعریف مفهومی اختلال اضطراب اجتماعی:
به ترس (یا اضطراب و نگرانی) واضح و پایدار فرد (و نه محدود به چند جلسه ی اول) در مواجهه با یک یا چند موقعیت اجتماعی یا در زمان انجام کاری در برابر دیگران اختلال اضطراب اجتماعی یا هراس اجتماعی گفته میشود (ساداتیان، 1391). افراد مبتلا به هراس اجتماعی که آن را اختلال اضطراب جمع14 نیز میخوانند، ترسی مفرط از تحقیر شدن یا خجالت کشیدن در موقعیت های مختلف اجتماعی نظیر صحبت کردن در جمع دارند (سادوک، ترجمه رفیعی و سبحانیان، 2003).
1-7-8 تعریف عملیاتی اختلال اضطراب اجتماعی:
در پژوهش حاضر، نمره حاصل از اجرای پرسشنامه ی هراس اجتماعی اسپین که دارای 17 سوال است، جهت اندازه گیری میزان اضطراب و تنش فرد در موقعیت های جمعی مورد استفاده قرار گرفته است.
فصل دوم:
مبانی نظری و پیشینه تحقیق
2-1 مقدمه
مطالب این بخش در دو قسمت پیشینه نظری و پیشینه تجربی آمده اند.درقسمت پیشینه نظری به تعریف مهارتهای ارتباطی ،راه های برقراری ارتباط ،شیوه درست ارتباطات،درک وفهم آن،پرورش مهارتهای جرات ورزی،انواع استقلال و رشد آن در نوجوانان و همچنین تعاریف اضطراب اجتماعی،اثرات آن بر زندگی اجتماعی نوجوانان و کاهش و درمان آن پرداخته شده است.در پایان مباحث فصل نیز پیشینه تجربی و تحقیقات مرتبط در دو بخش داخلی و خارجی که در زمینه پژوهش مورد نظرانجام گرفته مطرح شده است.
2-2 مفهوم ارتباطات
کلمه ارتباط، در لغت به معنای ابداع15 و انتقال16 ترجمه شده است (عباس کاکاوندی.1393). در جایی دیگر به معنای عمومی کردن و یا به عبارت دیگر در معرض عموم قرار دادن است (فرهنگی.1383). ارتباط برخی مواقع با هدف نفوذ و گاهی برای ارضای نیازهای عاطفی است و برخی مواقع برای همدلی و مهارت است.جدای از هدف ارتباطات که میتواند متنوع باشد، تعریف ارتباطات هم متنوع است:
برخی ارتباطات را به معنی فرایند تفهیم و تسهیل در نظر گرفته اند. در تعاریف دیگر ارتباطات به معنی انتقال دانش، اطلاعات و احساسات از فردی به فرد دیگر تعریف شده است.
شخصی دیگر ارتباط را از دیدگاه فرایند ارتباط تعریف کرده است: “ارتباط فرایندی است آگاهانه ،خواسته یا ناخواسته که از طریق آن احساسات و نظرات به شکل پیامهای کلامی و غیر کلامی بیان گردیده و سپس ارسال ،دریافت و ادراک می شود.”
یاسپرس17: به طور کلی انسان را موجودی ارتباطی می نامد و اعتقاد دارد وجود انسان در ارتباط معنی پیدا میکند. انسان با داشتن ارتباط با دیگران، از هستی خود آگاه میشود. یاسپرس با اشاره به لحظه تولد انسان توضیح میدهد که وجود انسان با ارتباط شروع میشود و ارتباط انسان بر (انسان شدن) تقدم دارد (یاسپرس، 1932).
از نظر گوردون18: ارتباط مستلزم شادی، شناخت متقابل، سوال کردن، محافظه کار نبودن، تلاش نکردن برای غلبه بر طرف مقابل، شفاف سازی کامل و مغالطه نکردن است (گوردون، 1998).
هالینگر19 (1987؛ به نقل از لیوارجانی و غفاری، 1389): مهارت های ارتباطی را عبارت از مهارت هایی میداند که برای داشتن ارتباط مثبت با دیگران و پذیرش توسط آنان ضروری هستند. مهارت های ارتباطی رفتارهای انطباقی فراگرفته شده است که فرد را قادر میسازد با افراد دیگر روابط متقابل داشته باشد، واکنش های مثبت بروز دهد و از رفتارهایی که پیامدهای منفی دارند، اجتناب ورزد. مهارت های ارتباطی شامل مهارت در تشخیص خصوصیات گروه، ارتباط با گروه، گوش دادن، همدردی، ارتباط غیرکلامی، توانایی در تشخیص احساسات خویش و مهارت کنترل خویش است. شخصی که دارای مهارت های ارتباطی است، میتواند به انتخاب و ارائه رفتار مناسب در وضعیت معین دست بزند.
مک گراید و برستیلی20 (1981؛ به نقل از لیوارجانی و غفاری، 1389): معتقدند مهارت های ارتباطی به رفتارهایی اطلاق میشود که شالوده ی ارتباط های موفق و رودررو را تشکیل میدهند.
ماتسون21 (1990؛ به نقل از یوسفی، 1385): برآن است که مهارت های ارتباطی و اجتماعی، رفتارهایی هستند که بر روابط بین افراد از یک سو و بهداشت روانی آنان، و نیز عملکرد مفید و موثر در اجتماع از سوی دیگر، تاثیر دارد. این مهارت ها مشتمل بر رفتارهایی هستند که متضمن توانایی شروع و تداوم ارتباط اجتماعی اند و احتمال دریافت تقویت اجتماعی را به بیشترین حد می رسانند و دارای ماهیتی تعاملی، وابسته به موقعیت و هدفمند هستند.
شلونت و مک فال22 (1985؛ به نقل از لیوارجانی و غفاری، 1389): مهارت های ارتباطی را فرایندهای مرکبی می دانند که فرد را قادر می سازد به گونه ای رفتار کند که دیگران وی را از نظر اجتماعی با کفایت تلقی کنند. این مهارت توانایی لازم برای انجام رفتار هدفمند و موفقیت آمیز می باشند.
اشنایدر و همکاران23 (1985؛ به نقل از یوسفی و خیر، 1381): مهارت های ارتباطی را به عنوان وسیله ارتباط میان فرد و محیط تعریف می کنند و معتقدند که این وسیله برای شروع و ادامه ارتباط سازنده و سالم با همتایان به عنوان بخش مهمی از بهداشت روانی مورد استفاده واقع می شود.
هارجی24 و همکاران (1994؛ ترجمه بیگی و فیروزبخت، 1377): معتقدند مهارت های ارتباطی عبارت است از مجموعهای از رفتارهای هدفمند، به هم مرتبط و متناسب با وضعیت که آموختنی بوده و تحت کنترل فرد می باشند.
نظریه تبادل اجتماعی25: این نظریه الگویی اقتصادیست از رفتار انسان و بر یک قیاس ساده استوار می باشد، این نظریه اقتصادی است چرا که ادعا می کند روابط، مبتنی بر تبادل پاداشها و هزینه های بین افراد هستند و رضایت بخش ترین و بادوام ترین روابط آنهایی است که بیشترین پاداش و کمترین هزینه را بر افراد متحمل می سازند.
برن فن برنر و موریس26 (1986؛ به نقل از آتش پور و صمصام شریعت، 1390): نگرش های هرفرد در مورد نقش هایی که ایفا میکند، وی را در تعامل با دیگران قرار میدهد و ساخت فرهنگی و اجتماعی اش تحت تاثیر درک و دریافت هایی است که از محیط می گیرد. در این نظریه، محیطی که فرد در آن زندگی میکند به طور نظام مندی به یکدیگر متصل است و هربخش بر بخش دیگری تاثیر می گذارد.
بر اساس نظریه تحلیل محاورهای27 اریک برن28 واحد مراودات و مذاکرات اجتماعی را تبادل میگویند. هروقت دونفر یا بیشتر با یکدیگر برخورد میکنند به زودی یکی از آنها شروع به صحبت کردن می کند یا اینکه یکی دیگری را تایید و حضور او را مورد توجه قرار میدهد. این نوع تبادل در واقع تبادل محرکی است، بدین معنا که محرک های تبادلی باعث شده اند که این دو با یکدیگر به تعامل بپردازند و حضور خود را نشان دهند ( آتش پور، صمصام شریعت، 1390).
2-3 اجزای فرایند ارتباطی
اجزای یک فرایند ارتباطی را به صورت زیر بیان نمود:
1-منبع (فرستنده): فردی که نوعی ذهنیت (اعم از احساسات، دانش، آگاهی و …) در ذهن دارد و آن را (رمزگذاری) به یک مفهوم کلامی (یا غیرکلامی) تبدیل می کند سپس برای گیرنده می فرستد.
2-پیام: مساله ای ذهنی که از طریق زبان به دیگری منتقل می شود؛ خواه برای دادن اطلاعات به او، خواه جهت اثرگذاری یا اقناع او.
3-کانال های ارتباطی: وسیله یا مجرایی که عمل انتقال را از فرستنده به گیرنده منتقل می کند. اغلب این مجرا زبان است اما می تواند نوشته یا وسایل ارتباطی دیگری باشد.
4-گیرنده: فرد (یا افرادی) که عینیت را تبدیل به ذهنیت می کنند. وقتی ما با فردی ارتباط برقرار می کنیم در واقع پیام ها را رمز گذاری می کنیم ( نظرات و دیده هارا می گیریم و آنها را به شکل پیام درمی آوریم) و آنهارا از طریق کانالی متشکل از سیستم علایم ابتدایی خود، به فردی که آنهارا از طریق سیستم علایم اولیه دریافت می کند، ارسال نموده و بدین وسیله پیام فرستنده را رمزگشایی می کنیم (صمدی، 1389).

درهرنوع فرآیند ارتباطات، میزان کارایی ارتباطات به درک دوجانبه ی ارتباط برقرار کنندگان از علایم موجود بستگی دارد. سخن گفتن به تنهایی به معنای برقراری ارتباط نیست. سخن گفتن فقط یک عمل بیولوژیکی است. اما ارتباطات هوشمند است یعنی فرد گیرنده پیام همان هدفی را که فرستنده از ارسال پیام دارد دریافت می کند.
از همین جا اولین مشکل ارتباطی پدید می آید و آن، این است که گاهی ذهنیت فرستنده با گیرنده برابر نمی شود. ارتباطات زمانی کامل است که معنی و مفهومی که در ذهن فرستنده است و قصد دارد ان را ارسال کند با انچه گیرنده از آن دریافت می کند یکی باشد.
“ارتباطات موثر” وقتی حادث می شود که پیام مورد نظر فرستنده و معنای تفسیر شده به وسیله دریافت کننده یکسان باشنددر صورتی که در دنیای واقع همیشه این اتفاق نمی افتد. از این رو تاثیر ادراک بر ارتباطات موضوع مهمی است. مفهوم کلی ادراک بدین معنی دلالت دارد که افراد دنیای اطراف خود را به مانند هم نمی بینند. بلکه تفسیر افراد از یک امر واحد متفاوت است، ممکن است دونفر به یک منظره نگاه کنند و هردو یک منظره واحد ببینند اما این حس مشابه در یک غالب تفسیری قرار میگیرد و باعث تفاوت در نظرات و تصمیمات فرد می شود (همان منبع).
2-4 انواع ارتباطات:
2-4-1ارتباطات کلامی در مقابل ارتباطات غیرکلامی:
عموما ارتباطات کلامی نهفته در زبان می باشد، زبان مانند یک ترکیب شیمیایی دارای ساختار است، این ساختار مجموعه ای محدود از چند حرف است، و این حروف ترکیب می شوند تا کلمات را درست کنند. کلمات نیز جملات را درست می کنند، البته روش استفاده از زبان تحت تاثیر دامنه ی لغات موجود و کاربردهای زبان می باشد. به همین لحاظ زبان یک سیستم ارتباطات انسانی مبتنی بر اصوات گفتاری است که به عنوان نمادهای قراردادی استفاده می شود. در ارتباطات کلامی علاوه بر کلام، کانالی که کلمات از آن طریق منتقل می شوند به خلق معنای کلمات کمک می کند. هنگامی که کلمات بر روی کاغذ به شکل چاپی ظاهر می شوند یک بعدی هستند. این خواننده است که معنای کلمات را تعیین می کند، اما هنگامی که کلمات به طور شفاهی ادا می گردند، ابعاد بیشتری را به خود می گیرند و می توانند گستره ی بیشتری از معنا را دربر گیرند.
همچنین سرعت، طنین، مکث، لحن و حجم کلمات ادا شده در درک بیشتر و بهتر معنای کلمات و مقصود فرستنده ی پیام، به ما کمک می کنند. وقتی که دریافت کننده گوینده را با چشم میبیند ارتباطات “غیر کلامی” ظاهر میشود (صمدی، 1389).
“ارتباطات غیرکلامی” عبارت است از کلیه ی پیام هایی که افراد علاوه بر خود کلام، در هنگام ارتباط با یکدیگر آنها را مبادله می کنند. علایمی نظیر ژست، طرز نشستن و ایستادن، حالات چهره، طرز قرار گرفتن، و وضعیت بدن، از جمله علایم غیرکلامی است، تحقیقات نشان می دهد که زبان غیرکلامی ابزار مهمی در ابراز احساسات و عقاید می باشد (اون-هارجی: 1377: 236).
وقتی دو نفر ارتباط چهره به چهره باهم برقرار می کنند بخشی از این تبادل اطلاعات به صورت کلامی انتقال می یابد، اما بخشی از ارتباط به صورت غیرکلامی انتقال پیدا می کند و گاهی اهمیت آن بیشتر از ارتباطات کلامی است.
البته گاهی ارتباطات کلامی و غیرکلامی باهم رابطه دارند. گاهی رابطه ی بین این دو جایگزینی است: مثلا تکان دادن سر بجای کلمه بله، گاهی رابطه مکمل است یعنی به همراه بلی سر را تکان دادن. البته رابطه ی متعارض و رابطه موکد هم قابل تصور است.
2-4-2 ارتباطات یک طرفه و دوطرفه
ر فرآیند ارتباطات، گاهی ارتباط بین گوینده و شنونده بدون وجود “حلقه بازخورد” است به طوری که اطلاعات تنها از گوینده به شنونده، انتقال پیدا می کند و مشخص نمی شود که آیادرک مشترکی بین این دو به وجود آمده است یا نه. به بیان دیگر اگر عکس العمل گیرنده نسبت به پیام ابراز نشود آن را ارتباط یک جانبه می نامیم.
عموما سخنرانیها بهترین نمونه از ارتباط یک طرفه است. اما در ارتباطات دوطرفه فرستنده و گوینده باهم تعامل خواهند داشت، یعنی اطلاعات داده و بازخورد گرفته میشود. وقتی ارتباطات بین فردی دوطرفه باشد، اثربخشی ارتباط بیشتر است. درصورتی که در ارتباطات یک طرفه قابلیت عدم درک و یا برداشت نادرست بسیار بیشتر از ارتباطات دوطرفه است.
از جمله مهمترین ارتباطات دوطرفه “دیالوگ” است. دیالوگ یا گفت و شنود، ارتباطی دو طرفه است که در سطح فرد به فرد اتفاق می افتد که خود به دو گونه ی ” دیالوگ انتقادی” و ” دیالوگ غیر انتقادی” تقسیم میشود. در دیالوگ غیر انتقادی، هدف از ارتباطات، همدلی و گسترش روابط بین دو فرد است. در صورتی که هدف از دیالوگ انتقادی بحث در مورد موضوعی است که بین این دو فرد اختلاف ایجاد کرده است (همان منبع).
2-5 فهم ارتباط
عواملی چون تحصیلات، مهارت ها، زمینه ها، درستی، امانت، صداقت و همه ی آن چیزهایی که می توانند به ما کمک کنند تا به فرد موفقی تبدیل شویم،در روابط انسانی حائز اهمیت اند؛ اما سوالی که همچنان باقی است این است که آیا وجود این عوامل برای موفق شدن و به عنوان یک فرد موفق به حساب آمدن کافی است؟ بی تردید جواب ما منفی است. با اهمیت ترین عامل موفقیت، توانایی برای کنار آمدن با مردم است که اصطلاحا به آن روابط انسانی می گویند. از این نظر موفق ترین مردم کسانی هستند که می توانند به دیگران خدمت کنند. این افراد در دوائر خدماتی و بخش های خدمت رسانی به کار مشغول اند؛ بنابراین از نجار گرفته تا پلیس، کسانی هستند که می توانند در این ارتباطات موفق باشند و می توان آنها را مالک روابط انسانی دانست. علاوه بر این کسب دانش و ارتقای سطح کمی و کیفی دانش، مستلزم توانایی برای ارتباط برقرار کردن با انسان های دیگر است. حتی در اختصاصی ترین رشته های علوم از قبیل مهندسی بیش از 75 درصد موفقیت یک فرد به زمینه هایی وابسته است که می توان آنها را مسائل انسانی نامید؛ بنابراین موفقیت یک مهندس به مهارت های روزانه ی وی در ارتباط با دیگران وابسته است و می توان اذعان کرد که تلاش، انگیزه و اثربخشی یک فرد به ایده هایی مرتبط است که مورد توجه دیگران قرار می گیرد و به مهارت هایی تعلق دارد که طرح ها و سبک عملکرد وی را در قبال دیگران اثربخش می کند (آتش پور و صمصام شریعت، 1390).

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید